Hệ thống phòng ngự 3 trung vệ và những điều cần biết

Trong bối cảnh phòng ngự với hệ thống gồm 3 trung vệ từ khu vực 1/3 giữa sân (~70m so với khung thành), hay lùi sâu hơn một chút là 1/2 sân nhà (~50m so với khung thành), lợi thế hàng đầu là đội không có bóng có thể đảm bảo tốt hơn chiều ngang ở đường line phòng ngự cuối cùng, song song với việc tạo ra sự bọc lót tốt theo tuyến nghiêng. Cụ thể hơn, sự bọc lót ở đây không chỉ là nhiệm vụ của trung vệ chơi chính giữa, bởi dù sử dụng sơ đồ 3 trung vệ, nhưng nguyên tắc phòng ngự khi áp dụng thì không phải là giống nhau toàn bộ, những nguyên tắc không chỉ được đưa ra cho bản thân 3 trung vệ, mà có sự liên quan và phối hợp với những cầu thủ xung quanh.
Hệ thống phỏng ngự 3 trung vệ và những điều cần biết
Hệ thống phỏng ngự 3 trung vệ và những điều cần biết
Nói thêm về những cầu thủ phòng ngự xung quanh 3 trung vệ, thì rủi ro rõ rệt nhất có thể có của hệ thống này là việc luôn phải chấp nhận sự lép vế nhân sự ở đường line tiền vệ và những khoảng trống xung quanh đường line tiền vệ. Ví dụ, phòng ngự với sơ đồ 5-4-1 mang đến thách thức cho hai tiền vệ trung tâm trong việc bao quát khoảng trống xung quanh. Phòng ngự với sơ đồ 5-3-2 mang đến thách thức lớn trong khối lượng hoạt động của 2 tiền vệ trung tâm lệch, với khoảng trống ở biên…
Từ hai yếu tố kể trên, tìm ra sự cân bằng trong việc áp dụng nguyên tắc phòng ngự cho hệ thống 3 trung vệ (gồm 3 trung vệ và các cầu thủ phòng ngự khác) là điều quan trọng.
một vài ví dụ:

Sơ đồ 5-3-2 của Antonio Conte (áp dụng tại Inter Milan, ĐT Italy)

2 tiền đạo đảm bảo che chắn các hướng chuyền bóng ở trung tuyến, không di chuyển nhiều ra biên. Bóng ra biên, tiền vệ trung tâm lệch là người gây áp lực, các cầu thủ chạy cánh (wing-back) chủ yếu phòng ngự theo trục dọc, ưu tiên kiểm soát sau lưng. Khoảng trống ở biên trong, sau lưng tiền vệ dâng cao gây áp lực được giao cho trung vệ lệch, người được yêu cầu sẵn sàng di chuyển xa ra khỏi đường line 3 trung vệ để tạo áp lực ở đúng thời điểm. Trong trường hợp này, tiền vệ trụ và trung vệ chính giữa là người thường có xu hướng bọc lót.
về tổng quát, cách phòng ngự này tưởng như tạo ra nhiều khoảng trống ở khu vực biên trong (half-space), nhưng với yêu cầu các trung vệ chơi với cường độ mạnh ở trước mặt, thì thời gian và khoảng trống cho cầu thủ đối phương sẽ không thực sự rõ ràng, nếu được vận hành tốt.

Sơ đồ 3-4-2-1 của Thomas Tuchel (áp dụng tại Chelsea)

2 tiền vệ tấn công không lùi quá sâu và quá rộng mà chọn vị trí xuất phát khi phòng ngự ở biên trong. Điều này cơ bản tạo ra 4 đường line khi phòng ngự (3 trung vệ, 4 tiền vệ, 2 tiền vệ công, 1 tiền đạo). Việc 2 tiền vệ tấn công chọn vị trí như vậy yêu cầu khả năng di chuyển sơ động cao từ 2 wing-back, bởi nếu lùi sâu và tạo thành đường line 5 hậu vệ, thì khoảng cách giữa 2 cầu thủ phòng ngự biên (wing-back và tiền vệ công) là xa. Theo đó, nguyên tắc sẽ là wing-back chơi cao hơn và sẵn sàng gây áp lực ở biên ngang hàng với 2 tiền vệ trung tâm. Khoảng trống sau lưng wing-back gây áp lực này được bọc lót bởi trung vệ – người di chuyển dạt hẳn ra đường biên dọc như một hậu vệ biên. Wing-back ở xa bóng lùi lại đường line hậu vệ tạo thành 4 cầu thủ. Nhiều khi, cách chơi này tạo ra một hệ thống phòng ngự 4-4-2.
về tổng quát, cách phòng ngự này yêu cầu các trung vệ phản xạ, đọc tình huống và di chuyển nhiều theo chiều ngang và chéo, khi khoảng trống ở trung lộ và biên trong, đã được các cầu thủ ở trên kiểm soát tốt hơn. Khác biệt lớn với hệ thống 5-3-2 của Conte là việc 2 wing-back lùi sâu thành 5 hậu vệ.
so sánh lại hai hệ thống này, thì điều có thể lưu ý ngoài 3 trung vệ là: 1, cách 2 wing-back chọn vị trí: hoặc chơi như các tiền vệ, hoặc lùi lại như các hậu vệ để tạo thành đường line 5 người; 2, khu vực kiểm soát của các cầu thủ phía trên: hoặc kiểm soát ở biên, hoặc kiểm soát trung lộ.

Ở Việt Nam

HLV có đẳng cấp cao nhất từng làm việc tại Việt Nam và sử dụng sơ đồ 3 trung vệ có lẽ là Philippe Trousier. HLV này phòng ngự với hệ thống 5-4-1 tương đối phẳng. Nhưng có 2 điểm đáng lưu tâm là 4 tiền vệ duy trì khoảng cách gần theo chiều ngang, và chỉ có trung vệ chính giữa trong 3 trung vệ được phép dâng cao phòng ngự với khoảng trống trước mặt. Nguyên tắc này tạo nên từ tư duy tin tưởng 4 tiền vệ có thể hạn chế tối đa các đường chuyền xuyên tuyến với cự ly hẹp theo chiều ngang, và hạn chế tối đa các khoảng trống sau lưng 2 trung vệ lệch nếu họ dâng cao. Thoạt đầu thì có vẻ hơi thiếu hợp lý, nhưng có một cách giải thích rằng cách chơi này chấp nhận bị khai thác khoảng trống trước mặt nhiều hơn là khoảng trống sau lưng của các trung vệ.
khoảng trống trước mặt lộ ra như thế, một, sẽ được trì hoãn tối đa cho tới khoảng 20m cuối cùng trước cầu môn bởi 3 trung vệ, và hai, sẽ được xử lý bởi các tiền vệ sau khi các trung vệ đã cho họ đủ thời gian để trì hoãn.

Tồn tại của đội tuyển Việt Nam

Trước hết, về cơ bản thì từ trước tới giờ, với sơ đồ xuất phát 3-4-3, HLV Park Hang-seo thường lựa chọn hệ thống 5-4-1 khi phòng ngự, với 2 wing-back lùi lại ngang với 3 trung vệ để tạo thành đường line 5 cầu thủ phòng ngự, 4 tiền vệ phía trên cố gắng đưa đối thủ ra biên nhằm đoạt lại bóng. Những rủi ro về khoảng trống để lại sau lưng các tiền vệ được giải quyết bởi áp lực đúng thời điểm và đúng phạm vi từ cả 3 trung vệ. Cả 3 đều có quyền dâng cao để hạn chế những tình huống xử lý ở khoảng trống kể trên. Ngay từ những ngày đầu tiên làm việc tại Việt Nam của đội ngũ ban huấn luyện người Hàn Quốc, trợ lý Lee Young-jin đã có những bài tập nhỏ tập cách di chuyển và phản xạ phòng ngự từng khu vực với riêng các nhóm 3 trung vệ.
Đó là cách vận hành trong trận gặp ĐT UAE.
Trước tiên phải nhắc lại, trong hai trận đấu trước đó với ĐT Indonesia và ĐT Malaysia, những thử nghiệm với hệ thống phòng ngự 5-3-2 đã cho thấy sự tích cực. Đầu tiên là việc hạn chế các lựa chọn chuyền bóng của đối thủ ở trung lộ, hạn chế khả năng kiểm soát trận đấu của đối thủ với những lựa chọn và thời điểm gây áp lực nhiều hơn, vốn vẫn dựa trên nguyên tắc phòng ngự của 3 trung vệ. Hơn thế, 5-3-2 là sơ đồ rõ ràng cho thấy những cơ hội và tình huống thuận lợi hơn cho các tình huống chuyển trạng thái.
Cần phải điểm lại, trước khi quyết định thay đổi sang hệ thống 5-4-1 ở trận này, thì HLV Park Hang-seo trước đó làm điều tương tự từ hiệp 2 trận gặp ĐT Malaysia, trong bối cảnh ĐT Việt Nam ở một vài thời điểm gặp vấn đề với sơ đồ 5-3-2 khi phòng ngự ở biên, và không hạn chế được các tình huống tạt bóng.
Tuy nhiên, trước ĐT UAE, đối thủ chủ yếu sử dụng các tình huống triển khai bóng bằng các đường chuyền xuyên tuyến ở phạm vi trung lộ, chứ không phải giãn biên và tạt bóng, một vài vấn đề của hệ thống phòng ngự 5-4-1 đã diễn ra.
  • 1 tiền đạo không đủ để kiểm soát 3 cầu thủ đối phương (2 trung vệ – 1 tiền vệ trung tâm lùi lại), dẫn tới việc đối thủ có thể kiểm soát bóng tốt hơn, ở trạng thái đội hình ổn định và sẵn sàng hơn.
  • 2 tiền vệ biên chơi rộng, không tạo ra sự hỗ trợ tốt ở khu vực trung lộ, bởi khoảng cách xa.
  • Phạm vi và cường độ hoạt động của 2 tiền vệ trung tâm lớn.
Những vấn đề như thế cũng không hoàn toàn được giải quyết đủ tốt, với những điểm chưa thực sự hợp lý, cả theo những yếu tố khách quan và chủ quan.
  • Thời điểm và phạm vi gây áp lực của các tiền vệ trung tâm chưa hợp lý và thiếu tính đồng bộ (ví dụ: Xuân Trường), kéo theo việc trung vệ bọc lót và dâng cao hỗ trợ vào khoảng trống này khó khăn hơn bởi khoảng cách xa hơn. Lưu ý, nếu khoảng cách này đủ tốt, tạo ra từ sự hợp lý của các tiền vệ, hệ thống sẽ được vận hành đúng theo ý đồ.
  • Các trung vệ gặp khó khăn trong lựa chọn gây áp lực (yếu tố khách quan). Bởi ĐT UAE luôn có lợi thế ở trung lộ, và nhiều hơn 1 lựa chọn chuyền bóng cho các cầu thủ phía trên, nên sẽ có thời điểm có nhiều hơn 1 cầu thủ đối phương xin bóng và sẵn sàng nhận bóng. Nếu trung vệ phán đoán sai người nhận bóng, thời cơ cho đối thủ sẽ xuất hiện (ví dụ: Tiến Dũng)
Cũng cần phải nói thêm về đẳng cấp xử lý bóng ở phạm vi nhỏ của ĐT UAE, điều khiến việc phòng ngự ở các khoảng trống sau lưng hàng tiền vệ gặp khó khăn hơn nữa. Mọi yếu tố về tư thế nhận bóng, xử lý chạm 1 và sự hợp lý ở các quyết định tiếp theo đều được thể hiện một cách ổn định, ít nhất là trong 60 phút đầu tiên.
Đó cũng đồng thời sẽ là điều ĐT Việt Nam sẽ đối mặt nhiều hơn trước các đối thủ tiếp theo trước mặt. Trận đấu với ĐT UAE rõ ràng là đáng quý nhiều hơn là đáng chê, với những điểm chưa hợp lý trong khả năng phòng ngự với sơ đồ 3 trung vệ.